Khi tìm hiểu Phật giáo Tây Tạng, người mới thường bối rối trước các tên gọi Nyingma, Kagyu, Sakya, Gelug. Đây là bốn trường phái — hay đúng hơn là bốn dòng truyền thừa — chính của Kim Cương Thừa. Mỗi dòng có lịch sử, phong cách và những bậc Đạo sư lỗi lạc riêng, nhưng tất cả đều cùng chảy về một biển lớn: giáo pháp của Đức Phật.
Nyingma — Cổ Mật
Nyingma nghĩa là ‘Cổ xưa’, là trường phái lâu đời nhất, được khai sáng từ thời Đức Liên Hoa Sinh (Padmasambhava) sang Tây Tạng vào thế kỷ thứ 8. Nyingma nổi bật với truyền thống terma (kho tàng giáo pháp) và pháp tu Dzogchen (Đại Viên Mãn) — con đường trực chỉ bản tánh thanh tịnh của tâm.
Kagyu — Khẩu truyền
Kagyu nghĩa là ‘dòng khẩu truyền’, nhấn mạnh sự truyền dạy trực tiếp từ thầy sang trò. Dòng này được khai sáng bởi dịch giả Marpa, truyền cho đại hành giả Milarepa — vị thánh tăng nổi tiếng với cuộc đời tu khổ hạnh trong hang đá — rồi đến Gampopa, người hệ thống hóa giáo lý. Pháp tu trung tâm của Kagyu là Mahamudra (Đại Thủ Ấn).
Sakya — Hôi tự
Sakya nghĩa là ‘đất xám’, đặt theo màu đất của tu viện Sakya do dòng họ Khon sáng lập vào thế kỷ 11. Trường phái này nổi tiếng với học thuật uyên thâm — các bậc như Sakya Pandita vừa là học giả vừa là Đạo sư — và pháp tu đặc trưng Lamdre (Đạo Quả), con đường đưa hành giả từ nhân đến quả.
Gelug — Thiện quy
Gelug là trường phái ra đời muộn nhất, do Đại sư Tsongkhapa sáng lập vào thế kỷ 14-15 với chủ trương chấn hưng giới luật và kết hợp chặt chẽ giữa học thuật Kinh điển và thực hành Mật Tông. Đây là truyền thống của các Đức Đạt Lai Lạt Ma và Ban Thiền Lạt Ma, có ảnh hưởng sâu rộng trong đời sống tôn giáo và văn hóa Tây Tạng.
Bốn dòng, một cội nguồn
Dù khác nhau về lịch sử và phương pháp, bốn trường phái đều bắt nguồn từ Phật giáo Ấn Độ, đều tôn kính Đức Phật Thích Ca Mâu Ni làm bậc Đạo sư gốc, và đều hướng đến mục tiêu giác ngộ vì lợi ích chúng sinh. Vào thế kỷ 19, phong trào Rimé (vô phân biệt) do các bậc như Jamgon Kongtrul khởi xướng càng khẳng định tinh thần tôn trọng, học hỏi lẫn nhau giữa các truyền thống.
Hiểu về bốn trường phái giúp người học có cái nhìn toàn cảnh và tránh được định kiến tông phái hẹp hòi. Bởi suy cho cùng, mọi con đường chân chính đều dẫn về một đích: sự tỉnh thức và lòng từ bi. Nguyện cho người học luôn giữ được tâm rộng mở như bầu trời Himalaya bao dung cả bốn dòng sông.